Aan het uitleggen van zijn werk of het opschrijven van plannen doet Joost Conijn niet. Handelingen zijn van belang, al die woorden veel minder. Zijn eigenzinnige aanpak bracht hem in de Marokkaanse woestijn, radioactief besmet Rusland en de lucht boven Tsjechië. Met een hek op een aanhanger, in een auto van hout, of een zelfgebouwd vliegtuig.
Een vrije vogel, dat is Joost Conijn. Letterlijk. Hij wil vliegen dus bouwt hij een vliegtuig. Hij zet zo zijn vraagtekens bij de dominante westerse opvattingen ten aanzien van vooruitgang en reist daarom met zijn zelfgemaakte houten auto - die op hout rijdt - naar Chernobyl. Hij houdt van Marokko, van wielrennen, van ruimte. Woonde jarenlang in een woonwagen op een oud haventerrein aan de rand van Amsterdam. Plaatste een hek in de Noord-Afrikaanse woestijn, gemaakt van autoportieren. Ontwierp een fiets die achteruit reed en maakte films over de dingen die hij deed en de mensen die hij onderweg tegenkwam. Zoals zijn buurkinderen, die een leven leidden dat de kleine Conijn waarschijnlijk ook wel had gewild: vuurtjes stoken, broodjes jatten, modderbaden. Slapen onder de sterren, stoeien met de hond. Simpel. Is er meer nodig voor geluk?
De op een orthodoxere manier opgegroeide Conijn is er als volwassene in geslaagd zijn eigen wereld te creëren. Voor hem geen loopbaan, pensioenregeling en doorzonwoning. Maar formuleren hoe hij dan wel leeft hoeft voor hem niet zo. Al die woorden, wat zeggen die nu? Conijn doet liever, heeft graag iets om handen. En geeft daarmee - met de handelingen van het werk op zich en het uiteindelijke resultaat ervan - zicht op een verpletterende verte. Want alles kan. Je kunt leven zoals je wilt. Ongeacht regels, gewoontes en verwachtingen. Je moet het alleen durven.
Conijn durft. En de bewijzen daarvan worden gerangschikt onder de noemer kunst. Zijn prachtboek IJzer en video, gemaakt met onder andere het geld van de Cobra Kunst Prijs die Conijn vier jaar geleden kreeg, getuigt in woord en beeld van zijn avonturen. Zonder opsmuk, zoals Conijn zelf.
Rijk zijn is tijd hebben
Twee jaar geleden had Conijn (38) een solotentoonstelling in het Rotterdamse Museum Boijmans Van Beuningen. Zijn houten auto stond daar, ontroerend door het vakmanschap, de toewijding en schoonheid die ‘ie uitstraalde. Hoe verder Conijn er in 2002 mee van huis reed, hoe beter zijn creatie bij de omgeving paste. Hoe minder verbaasd de mensen erop reageerden. En hoe meer tijd men had om mee te helpen met het sprokkelen van het hout dat als brandstof diende, voor het maken van een praatje, het drinken van thee. Dat is voor Conijn rijkdom: tijd hebben.
Misschien is rust een beter woord. Om Conijn hangt een weidse ruimte, de adem kan zich onbelemmerd bewegen. En daarmee gedachten, dromen, ideeën. Tijd verdwijnt in zekere zin. Maanden, jaren is Conijn bezig met het bouwen van, bijvoorbeeld, die houtauto, om er vervolgens slechts een paar weken mee te rijden. Einde project. Was dat nu al die moeite waard?
Maar dat is doelgericht kijken, en daar doet Conijn niet aan. Bij hem ontstaan de dingen op het moment dat ze gebeuren. Dat is het doel, handeling voor handeling. Conijn leeft het leven precies daar waar het zich afspeelt.
Afgelopen zomer was Conijn in Tsjechië. Opnieuw. Want daar kan hij vliegen. ‘Vliegen is alles of niets’, zegt Conijn. Voor zijn eerste vlucht was hij nerveus, mailde hij. ‘Het vliegtuig is klaar en nu moet er gevlogen. Acht maanden heb ik dat niet gedaan. Ik controleer ieder boutje en moertje twee keer, stap in en taxie wat rond. De motor doet het goed. Ik rijd naar het begin van de startbaan. Mijn zenuwen laten me zweten. Neem me voor laag over de baan te vliegen en aan het einde weer te landen.’
Het ging goed. ‘Wanneer er gehandeld moet worden is er geen angst.’
Eerder ging het mis. En belandde Conijn met zijn vriend John in de stoppels van een maïsveld. De heren waren tot hun verbazing ongedeerd, het vliegtuigje lag gehavend verderop. De film hiervan werd in Rotterdam vertoond, waar het publiek vanaf een door Conijn speciaal voor de gelegenheid in elkaar getimmerde houten tribune met een mengeling van ontzag, bewondering, ongeloof en misschien iets van jaloezie keek naar zijn ondernemingen. De kunstenaar zelf lag op dat moment diep onder zijn bouwwerk te rommelen met kabels en snoeren.
Het huis opnieuw uitvinden
Nu gaat Conijn een huis bouwen. Zonder plan, want papierwinkels, daar houdt Conijn niet van. ‘Straks ga je nog doen wat je van tevoren hebt bedacht.’ Dat staat de directe ervaring in de weg, het authentieke pad. Het is dezelfde manier waarop hij zijn films maakt, dwars tegen de gebruikelijke aanpak in. Maar, zo vraagt Conijn zich verwonderd af, hoe kun je nu van tevoren opschrijven wat er in een documentaire gaat gebeuren? Als je nog niet eens ter plekke geweest bent, mensen hebt ontmoet, dingen beleefd? Je leven speelt zich toch af per stap die je zet, en niet volgens een uitgestippelde route?
Het klinkt zo logisch, maar Conijn is een uitzondering. Als kind al. ‘Ik deed altijd dingen die niet bij de tijd pasten. Zat op de Jeugdbond voor Natuurstudie, niet echt iets waarmee je voor de dag kon komen. En ik was al vroeg bezig met ligfietsen, toen niemand dat ooit gezien had.’ Aan zichzelf twijfelen lijkt Conijn niet te doen. ‘Het is toch míjn leven, waarom zou ik dat inrichten naar de ideeën of opvattingen van een ander? Me aanpassen is geen optie.’ Dat zelfvertrouwen was broodnodig, want het duurde jaren voordat de botsende reacties op Conijn’s Eigen Wijsheid veranderden in interesse en bewondering.
Met alles wat Conijn doet draagt hij zijn visie op de wereld uit: dit is allemaal mogelijk, je kunt hier en nu alle dingen doen waar je zin in hebt. ‘De meeste mensen houden zelf een soort systeem in stand waarin ze alleen maar achter elkaar aanlopen.’
Zo niet Conijn. Waar zijn anachronistische huis komt te staan is nog onduidelijk. Ook weet hij niet precies tot welke praktische gevolgen die tegentijdsheid gaat leiden, al doende zal het blijken. Conijn gaat over elke vierkante centimeter vanaf nul nadenken, hij wil het verschijnsel ‘huis’ opnieuw uitvinden. In elk geval spelen zijn ideeën over wat vooruitgang en achteruitgang is een rol, en zal het zelfvoorzienend zijn. ‘Alles in deze tijd wijst naar elektronica en computers en techniek die steeds verder van ons af komt te staan. Ingewikkelder wordt, kapot gaat, wat je in de container moet gooien. Terwijl ik veel meer onder de indruk ben van geniale eenvoudige dingen, waarvan je de genialiteit ziet en die je zelf kunt uitbreiden of repareren, of waarmee je jezelf kunt verbinden.’
Zoals het ontwerp van een vliegtuig. Conijn begon eenvoudig, jaren her: ‘Ik zette een stoel neer en ging daaromheen bouwen. Sindsdien laat het me niet meer los.’
terug